Białaczka rozwija się latami. Pierwsza mutacja bywa z młodości

Brytyjscy naukowcy odtworzyli, jak przez kilkadziesiąt lat rozwija się ostra białaczka szpikowa (AML). U dwóch trzecich badanych kobiet pierwsza mutacja napędzająca nowotwór pojawiła się przed 20. rokiem życia, czyli ponad 50 lat przed diagnozą. Wyniki, opublikowane w czasopiśmie „Nature”, mogą w przyszłości pomóc przewidywać chorobę i jej zapobiegać.

Zamrożona historia krwi

Zespół z Uniwersytetu w Cambridge i UCL wykorzystał próbki krwi z dużego brytyjskiego badania przesiewowego w kierunku raka jajnika (UKCTOCS). Około 50 tysięcy kobiet oddawało w nim krew co roku, nawet przez 11 lat. Naukowcy przeanalizowali próbki 47 kobiet, które później zachorowały na AML (średnio w wieku 72 lat), oraz 46 kobiet, które nie zachorowały na nowotwór krwi.

Dzięki bardzo czułemu sekwencjonowaniu DNA i modelowaniu matematycznemu oszacowano, kiedy powstawała każda mutacja i jak szybko mnożyły się komórki, które ją niosły. Badacze porównują zbiór próbek do „zapisu kopalnego”, który pozwala prześledzić chorobę krok po kroku.

Dziesięciolecia powolnego wzrostu

Po pierwszej mutacji następowały dekady wolnego wzrostu. Komórki potrzebowały lat, by podwoić liczebność. Każda kolejna mutacja przyspieszała ten proces dwu- do trzykrotnie, a komórki z czterema mutacjami napędzającymi nowotwór podwajały się w ciągu kilku tygodni.

Zaskakujące okazało się to, jak przewidywalnie rosną takie grupy komórek, zwane klonami. Jak powiedział prof. Jamie Blundell, kierujący badaniem: „Gdy klon już się ustabilizuje, tempo jego wzrostu dziś pokazuje, gdzie będzie za lata, a nawet dekady”.

W co najmniej jednej trzeciej przypadków AML jeden klon przejął dominację we krwi na lata przed rozpoznaniem choroby. U kobiet, które pozostały zdrowe, nie zaobserwowano takich przejęć. Analiza danych z UK Biobank potwierdziła, że osoby z takim zjawiskiem mają znacznie wyższe ryzyko zachorowania.

Co to oznacza w praktyce

AML to agresywny nowotwór krwi. W Wielkiej Brytanii diagnozuje się go u około 2700 osób rocznie, a pięć lat po rozpoznaniu żyje mniej więcej jedna na sześć. Wiele zdrowych osób starszych ma we krwi komórki z mutacjami spotykanymi w białaczce (tzw. klonalna hematopoeza), ale choroba rozwija się tylko u niewielkiej części z nich. Nowe wyniki mogą pomóc wskazać, kto jest naprawdę zagrożony.

Badacze podkreślają, że przy wzroście wykładniczym nawet niewielkie spowolnienie groźnego klonu, utrzymane przez 10 lat lub dłużej, mogłoby wyraźnie zmniejszyć ryzyko białaczki. Zespół zamierza teraz sprawdzić, czy da się to zrobić bezpiecznie i skutecznie u osób z grupy wysokiego ryzyka. Są też ograniczenia: u około jednej piątej chorych rozrastające się komórki z mutacjami wykryto dopiero na rok lub dwa przed diagnozą, więc nie każdy przypadek da się przewidzieć z dużym wyprzedzeniem.

Czy to dotyczy Polski?

Badanie dotyczy wyłącznie kobiet z Wielkiej Brytanii i ma charakter naukowy, więc na razie nie zmienia zasad diagnostyki ani leczenia, także w Polsce i w UE. Badania, które wychwytują takie mutacje, wymagają specjalistycznego sekwencjonowania i nie są częścią rutynowych przesiewów. Standardowa morfologia krwi ich nie pokazuje. W Cambridge działa już poradnia monitorująca osoby z mutacjami zwiększającymi ryzyko białaczki, opisywana jako pierwsza taka w Europie.

Dla pacjentów oznacza to na razie nadzieję, a nie gotowe narzędzie. Jeśli kiedyś pojawią się bezpieczne metody spowalniania groźnych klonów, wczesne wykrywanie takich zmian może stać się częścią profilaktyki także poza Wielką Brytanią. Do tego czasu przy niepokojących objawach, takich jak długotrwałe osłabienie, nawracające infekcje czy skłonność do siniaków, najważniejsza pozostaje konsultacja z lekarzem.

Źródło: Medical Xpress – „’Fossil record’ in stored blood samples lets scientists trace leukemia back decades before diagnosis”